Nồi chè đậu đen ngày hè
Bẻ đôi một hạt đậu đen mới biết lòng nó xanh hay trắng, và chuyện hạt đậu nhỏ này lớn lên trên cát ven biển miền Trung.
Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Những trưa tháng Sáu, quạt chạy cũng chỉ thổi ra gió nóng, nhiều nhà Hà Nội nghĩ ngay đến một nồi chè đậu đen nấu từ sáng, để nguội, múc ra bát.
Tôi sẽ không viết rằng chè đậu đen "giải nhiệt", "mát gan" hay chữa được bệnh gì. Trên mạng có đầy những câu như thế, nhưng tôi đã đọc kỹ, và phần lớn dựa vào Đông y chứ không có nghiên cứu nào đủ chắc để tôi dám nhắc lại. Hạt đậu đen, như các loại đậu khác, có đạm thực vật và chất xơ. Thế là đủ để nó là một món ăn tử tế. Còn cái mát của bát chè ngày hè, tôi nghĩ phần nhiều là vì nó được ăn nguội, ăn chậm, ăn dưới bóng râm.
Nói chuyện hạt thì vui hơn. Đậu đen ngoài chợ có hai loại mà người mua lâu năm phân biệt được ngay: đậu đen xanh lòng và đậu đen trắng lòng.
Cách thử đơn giản nhất là bẻ đôi một hạt. Xanh lòng thì ruột xanh nhạt, hạt nhỏ, chừng gấp đôi hạt đậu xanh, vỏ đen bóng. Trắng lòng thì ruột trắng, hạt to hơn, vỏ đen xỉn hơn một chút. Xanh lòng thường đắt hơn. Mấy điều này tôi lấy từ các trang hướng dẫn nấu ăn, và khi bày hai loại cạnh nhau trên mặt mẹt thì đúng là nhìn ra.
Còn loại nào bổ hơn thì tôi chịu. Các trang bán hàng nói ngược nhau, trang này khen xanh lòng, trang kia bênh trắng lòng, mà không ai đưa ra nghiên cứu. Nên tôi chỉ nói về màu, về cỡ hạt, về giá. Chuyện ngon thì tuỳ người ăn.
Hạt đậu lớn lên trên cát
Có một chuyện về đậu đen xanh lòng mà tôi đọc được và nhớ mãi. Ở xã Triệu Vân, huyện Triệu Phong, Quảng Trị, người ta trồng đậu đen trên vùng cát ven biển, hơn 65 héc-ta, và đã có nhãn hiệu tập thể. Mỗi năm hai vụ, đông xuân và hè thu. Cây đậu chịu hạn giỏi, theo bài báo thì dùng ít nước tưới hơn lúa tới 75 đến 80 phần trăm.
Tôi hay hình dung cái cảnh ấy: gió biển thổi cát bay lăn tăn, những luống đậu thấp, lá xanh sẫm bám xuống đất trắng. Ở nơi lúa khó sống thì hạt đậu nhỏ lại lớn được. Người buôn hạt như tôi đọc những chuyện thế này thì thấy quý cái hạt hơn, vì biết nó đã đi qua những gì trước khi đến tay mình.
Thêm một chuyện cho người thích tìm hiểu: đậu đen Việt Nam không phải là "black bean" mà người Mỹ hay nấu. Đậu của mình được ghi tên khoa học là Vigna unguiculata subsp. cylindrica, họ hàng gần với đậu mắt cua. Còn black bean của phương Tây thuộc một chi khác hẳn. Ngay cụ Đỗ Tất Lợi trong sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam cũng ghi rằng cái tên khoa học này "chưa được chính xác lắm". Tức là ngay giới nghiên cứu cũng còn chưa ngã ngũ, huống hồ người bán hàng như tôi. Điều tôi rút ra được là đừng lấy bảng dinh dưỡng của black bean Mỹ mà gán cho đậu đen ta.
Nấu nồi chè
Tôi không phải đầu bếp, nên chỉ ghi mấy điều có căn cứ:
- Nên ngâm đậu trước khi nấu, đậu sẽ nhanh mềm. Theo trang dinh dưỡng của Đại học Harvard, các loại đậu khô ngâm ít nhất 3 giờ rồi mới nấu có thể giúp giảm đầy hơi.
- Nhiều người đổ bỏ nước ngâm rồi nấu bằng nước mới. Dù làm cách nào, đậu khô nào cũng nên được đun sôi thật sự và nấu chín hẳn, đừng để hạt còn sượng.
- Chọn hạt có mùi thơm đặc trưng của đậu, chắc, đều, không lép. Tránh hạt có lớp phấn trắng phủ ngoài, đó là dấu hiệu ẩm mốc. Hạt có lỗ mọt cũng loại ra.
Nhiều nhà ăn chè đậu đen với nước cốt dừa, có nhà chỉ nấu với đường cho nước chè trong. Ở Huế, chè đậu đen cũng là một món quen. Mỗi nhà một kiểu, và tôi nghĩ không có kiểu nào là "đúng" duy nhất.
Nhà tôi có bán đậu đen. Nếu bạn mua, cứ bẻ thử vài hạt trước mặt tôi. Tôi không phật lòng đâu, tôi còn mừng vì gặp người biết xem hạt.