Bỏ qua menu, đến nội dung chính
Tú HằngNông sản

Tập 2: Hạt nào cũng có sự tích

Đom đóm bay ra, trồng cà tra đỗ

Không có lịch treo tường, người làng xưa xem đom đóm, đếm tháng thiếu tháng đủ mà biết lúc nào bỏ hạt đỗ xuống đất.

Đỗ Mạnh Huy kể, 3 phút đọc

Cánh đồng màu lúc chạng vạng, những đốm đom đóm sáng lấp lánh trên các luống đất vừa tra hạt đỗ.

Người làm ruộng ngày xưa không có tờ lịch nào treo trên vách để biết hôm nay nên gieo gì. Lịch của họ treo ngoài trời. Có khi là một đàn chim bay về, có khi là con nước lên, và có khi chỉ là mấy đốm sáng xanh nhỏ xíu chập chờn trên bờ ruộng lúc chạng vạng.

Đom đóm bay ra, trồng cà tra đỗ.

Câu này tôi đọc được trong một trang tổng hợp ca dao về trồng trọt. "Tra đỗ" là bỏ hạt đỗ xuống từng lỗ nhỏ trên luống. Tôi thích chữ "tra" lắm. Nó không phải là vãi, không phải là gieo bừa cả nắm. Nó là từng hạt, từng lỗ, cúi xuống mà đặt. Ai đã một lần tra đỗ chắc nhớ cái cảm giác hạt đỗ lăn trong lòng bàn tay, mát và tròn, rồi rơi đánh "tịch" một tiếng rất khẽ xuống đất.

Cùng một con đom đóm ấy, người ta còn bảo nhau "làm ruộng tra vừng". Tìm mãi, tôi chỉ thấy đúng câu này là có chữ "vừng". Hạt vừng bé như hạt cát, tra xuống đất chắc phải nhón bằng mấy đầu ngón tay. Nghĩ đến cái cảnh ấy, tôi lại thấy thương những hạt vừng bóc vỏ trắng ngà nằm trong bao ở kho nhà mình, vì từ cái lúc đom đóm bay ra đến lúc nó thành một hạt vừng sạch vỏ là cả một mùa vất vả mà tôi chỉ được thấy khúc cuối.

Người xưa còn đếm tháng. Có một bài ca dao thời vụ, sách giáo khoa cũng in, bắt đầu thế này:

Tháng chạp là tháng trồng khoai, tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà.

Tôi phải ghi chú một chút cho khỏi nhầm. Nhiều người nhớ là "tháng hai trồng đậu trồng khoai trồng cà", nhưng câu đó không tìm thấy đúng nguyên văn ở đâu, có lẽ là bản nhớ ghép lại. Trong một bài ca dao khác lại có câu "tháng Ba thì đậu đã già", nghĩa là đến tháng ba thì quả đậu đã căng, vỏ đã khô, sắp hái được rồi.

Lại có câu này, nghe như lời một ông cụ ngồi đầu hè tính nhẩm:

Thiếu tháng hai mất cà, thiếu tháng ba mất đậu.

Năm âm lịch nào tháng hai, tháng ba là tháng thiếu, chỉ có hai mươi chín ngày, thì người ta lo cà và đậu kém. Tôi không biết giải thích bằng khoa học thế nào cho đúng. Tôi chỉ thấy trong câu ấy có một sự để ý rất kỹ, kỹ đến từng ngày một, của những người cả đời nhìn trời mà sống.

Và còn câu "Đất màu trồng đậu trồng ngô". Đất màu là đất bãi, đất cao, không cấy lúa được thì trồng hoa màu. Câu ngắn thôi, nhưng ai làm nghề buôn hạt như nhà tôi đọc cũng thấy gần, vì hạt đậu, hạt ngô xưa nay vẫn là của những mảnh đất không phải ruộng lúa.

Bây giờ thì có nghiên cứu, có giống mới, người ta biết đậu xanh hợp trồng vụ hè, khoảng tháng tư đến tháng sáu khi trời khô nóng. Nhưng tôi vẫn thích cái lịch đom đóm hơn. Nó không chính xác bằng, nhưng nó có người ở trong.

Có một câu tôi muốn để lại cuối bài, vì nó không nói về mùa vụ mà nói về chuyện ở với nhau:

Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.

Câu này ai đi học cũng thuộc. Mỗi lần nhìn đống hạt bí trắng ở kho, tôi lại nhớ đến cái giàn chung ấy. Trong một cái kho hạt, đậu đỏ nằm cạnh đậu đen, lạc nằm cạnh vừng, mỗi thứ một giống, một mùa, một vùng đất. Vậy mà chúng cũng phải được giữ cho khô, cho thoáng, cho chẳng hạt nào làm hỏng hạt nào. Một cái kho, nghĩ cho cùng, cũng là một giàn bầu bí.

TúHằng

Đỗ Mạnh Huy

Con trai bố Tú, mẹ Hằng. Người nối nghiệp Nông Sản Tú Hằng.

Tư liệu tham khảo (2)